21 11 2026 35098262 شناسه:
image
استاد مرتضی جوادی آملی:

عالمان باید دلیل علم باشند، نه دلال علم/ علامه طباطبایی علم را در جامعه زنده کرد

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مرتضی جوادی آملی با اشاره به شخصیت علمی علامه طباطبایی، ایشان را از عالمانی دانست که همه ابعاد حیات علم را مورد توجه قرار دادند و بیان داشت: علامه طباطبایی در حوزه‌های فلسفه، معارف اعتقادی، مباحث ایمانی و علوم قرآنی، نقش مؤثری در تعمیق و توسعه دانش داشتند و حقیقتاً از کسانی...

پایگاه اطلاع‌رسانی بنیاد اسراء، حجت‌الاسلام‌والمسلمین استاد مرتضی جوادی آملی، رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء، در سخنانی در جمع اعضای دفتر مجمع عالی حکمت در کرمانشاه، به ویژگی های علمی و عملی علامه طباطبایی اشاره کرده و بیان داشت: علامه طباطبایی، علم را در جامعه زنده کرد.

ایشان با اشاره به اهمیت حیات علمی در جامعه اظهار داشت: یکی از ارکان اساسی حیات جامعه، زنده بودن علم و پویایی آن در ابعاد مختلف است. اگر علم در جامعه زنده، پویا و ریشه‌دار باشد و بتواند ثمرات خود را آشکار کند، آن جامعه نیز جامعه‌ای بالنده و پویا خواهد بود.

ایشان با بیان اینکه آموزه‌های دینی بر ضرورت زنده نگه‌داشتن علم تأکید دارند، افزود: ممکن است جامعه‌ای عالمان بسیاری داشته باشد، اما علم در آن جامعه از پویایی و اثربخشی لازم برخوردار نباشد؛ در چنین شرایطی، صرف حضور عالمان نمی‌تواند حیات علمی جامعه را تضمین کند. حیات علم همانند حیات یک درخت است که ریشه، ساقه، شاخه، برگ و میوه دارد و همه این ابعاد باید در کنار یکدیگر رشد کنند تا علم بتواند جامعه را زنده و بالنده نگه دارد.
 

عالمان باید دلیل علم باشند، نه دلال علم!

رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با اشاره به تعبیر آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی مبنی بر اینکه «ما دلال علم نباشیم، دلیل علم باشیم»، اظهار داشت: دلال علم بودن به این معناست که انسان صرفاً دیدگاه‌های گذشتگان را نقل کند و بگوید ارسطو چنین گفته، افلاطون چنین اندیشیده و این اندیشه از فارابی به ابن‌سینا و دیگر حکما رسیده است؛ در حالی که نقل و انتقال دیدگاه‌ها به‌تنهایی موجب پیشرفت علم نمی‌شود.

ایشان ادامه داد: دلیل علم بودن به این معناست که انسان بتواند از آنچه دیگران در عرصه دانش فراهم کرده‌اند، به‌درستی بهره بگیرد، آن را توسعه دهد، به تعمیق مبانی علمی کمک کند و زمینه رشد و تعالی دانش را برای آیندگان فراهم سازد. اگر در مراکز علمی، اعم از حوزه و دانشگاه، این رویکرد حاکم شود، تولید علم تحقق پیدا می‌کند.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین جوادی آملی با تبیین ابعاد حیات علم خاطرنشان کرد: علم از چند جهت می‌تواند در جامعه منشأ اثر باشد؛ گاهی تعمیق علم و ریشه‌دار کردن مبانی آن مورد توجه است، گاهی توسعه دانش و گسترش افق‌های علمی و گاهی نیز ثمربخشی و اثربخشی علم و حل مسائل و مشکلات جامعه اهمیت پیدا می‌کند. البته تعمیق علم از دشوارترین عرصه‌های علمی است؛ زیرا هرچه ریشه‌های دانش عمیق‌تر باشد، آثار و نتایج آن نیز استوارتر و اثربخش‌تر خواهد بود.
 

علامه طباطبایی؛ الگویی از حیات‌بخشی به علم!

ایشان با اشاره به شخصیت علمی علامه طباطبایی، ایشان را از عالمانی دانست که همه ابعاد حیات علم را مورد توجه قرار دادند و بیان داشت: علامه طباطبایی در حوزه‌های فلسفه، معارف اعتقادی، مباحث ایمانی و علوم قرآنی، نقش مؤثری در تعمیق و توسعه دانش داشتند و حقیقتاً از کسانی بودند که علم را زنده نگه داشتند.

رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با اشاره به برخی نوآوری‌های فلسفی علامه طباطبایی، به جایگاه ایشان در تعمیق برهان صدیقین پرداخت و گفت: برهان صدیقین از مباحث مهم و ارزشمند فلسفه اسلامی است که از دوران فارابی، ابن‌سینا، سهروردی و خواجه نصیرالدین طوسی تا حکمای بعدی مورد توجه بوده است؛ اما علامه طباطبایی در تعلیقه خود بر اسفار، تقریر عمیق و متفاوتی از این برهان ارائه کردند.
 

فلسفه باید به مسائل و نیازهای جامعه پاسخ دهد

رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با بیان اینکه حیات علم تنها به تعمیق مبانی نظری محدود نمی‌شود، به نقش علامه طباطبایی در اثربخشی فلسفه اسلامی و پاسخ‌گویی به چالش‌های فکری جامعه اشاره کرد و گفت: در دوره‌ای که تفکرات مارکسیستی و سوسیالیستی در فضای فکری جامعه و به‌ویژه دانشگاه‌ها گسترش یافته بود، ضرورت داشت فلسفه اسلامی بتواند در برابر این جریان‌های فکری حضور علمی و مؤثر داشته باشد.

ایشان افزود: علامه طباطبایی با تدوین و تدریس کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، فلسفه اسلامی را در مواجهه با این جریان‌های فکری وارد عرصه پاسخ‌گویی کردند. جلسات علمی ایشان و تقریراتی که شهید آیت‌الله مرتضی مطهری از این مباحث فراهم کردند، نقش مهمی در تبیین و تحریر مبانی فلسفه اسلامی داشت.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین استاد مرتضی جوادی آملی با اشاره به تفاوت شرح و تحریر علمی بیان داشت: گاهی یک اندیشه نیازمند آن است که به‌گونه‌ای دقیق و روشن تحریر شود تا ابعاد و زوایای آن آشکار گردد و زمینه فهم و نقد صحیح فراهم شود. همان‌گونه که خواجه نصیرالدین طوسی در مواجهه با آثار ابن‌سینا نقش مهمی در تحریر و تبیین مباحث فلسفی داشت، شهید مطهری نیز با قلم توانمند خود، مباحث علامه طباطبایی را در کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم تدوین و تبیین کردند.

ایشان تصریح کرد: فلسفه اسلامی زمانی می‌تواند نقش حقیقی خود را ایفا کند که علاوه بر برخورداری از مبانی عمیق نظری، در میدان مسائل فکری و اجتماعی نیز حضور داشته باشد و بتواند به پرسش‌ها و مشکلات پاسخ دهد. این همان اثربخشی علم است که باید در نظام علمی حوزه و دانشگاه مورد توجه قرار گیرد.
 

توسعه آموزش فلسفه و احیای علوم عقلی در حوزه علمیه قم

رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء در بخش دیگری از سخنان خود، به نقش علامه طباطبایی در توسعه آموزش فلسفه و علوم عقلی اشاره کرد و با نقل خاطره‌ای از آیت‌الله محمدی عراقی اظهار داشت: ایشان نقل می‌کردند که در مدرسه حقانی، پس از گذراندن مقدمات، کتاب منظومه برای آموزش فلسفه پیشنهاد شده بود؛ اما به دلیل دشواری عبارات و مباحث آن، ضرورت تدوین متنی آموزشی و قابل‌فهم‌تر احساس می‌شد.

ایشان ادامه داد: این موضوع با شهید آیت‌الله قدوسی مطرح شد و ایشان نیز آن را با علامه طباطبایی در میان گذاشتند. علامه در پاسخ، تدریس کتاب بدایه را به آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی پیشنهاد کردند و طی نامه‌ای از ایشان درخواست کردند که این مسئولیت را بپذیرند.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مرتضی جوادی آملی با اشاره به اهمیت این اقدام خاطرنشان کرد: علامه طباطبایی با این رویکرد، علاوه بر تعمیق مباحث فلسفی، به توسعه فضای آموزشی علوم عقلی نیز توجه داشتند و برای گسترش و استمرار آموزش فلسفه در حوزه علمیه برنامه‌ریزی کردند.

ایشان افزود: علامه طباطبایی با وجود دشواری‌ها و محدودیت‌هایی که در مسیر تدریس فلسفه و علوم عقلی وجود داشت، با استقامت و جدیت این مسیر را دنبال کردند و در احیای علوم عقلی در حوزه علمیه قم نقشی اساسی داشتند. بخش مهمی از ظرفیت علمی امروز حوزه در این عرصه، مرهون تلاش‌های آن عالم بزرگ است.

تفسیر قرآن؛ جایگاهی که مفسر باید با شناخت، معرفت و اطمینان علمی در این جایگاه سخن بگوید

رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء در ادامه، با اشاره به جایگاه علمی و قرآنی علامه طباطبایی اظهار داشت: هر کسی نمی‌تواند به عرصه تفسیر قرآن وارد شود و درباره کلام الهی سخن بگوید؛ زیرا تفسیر قرآن جایگاهی بسیار بلند و مسئولیتی سنگین دارد.

ایشان با اشاره به تعبیر آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی در این زمینه افزود: در مباحث علمی و فقهی، پژوهشگر می‌تواند به دیدگاه صاحب جواهر، محقق یا صاحب شرایع استناد کند و سپس نظر خود را بیان کند؛ اما در تفسیر قرآن، سخن از «قال الله» است و مفسر باید با شناخت، معرفت و اطمینان علمی در این جایگاه سخن بگوید.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مرتضی جوادی آملی با اشاره به جایگاه تفسیر المیزان تصریح کرد: علامه طباطبایی با پشتوانه علمی و معرفتی خود، جایگاهی در تفسیر قرآن ایجاد کردند که امروز در ارزیابی دیدگاه‌های تفسیری، آثار و مبانی ایشان مورد توجه قرار می‌گیرد. این نیز جلوه دیگری از پیشگامی و نقش راهنمایی ایشان در حیات علمی جامعه است.

 

حیات علم در گرو تعمیق، توسعه و عمل به دانش است

ایشان در بخش پایانی سخنان خود، با تأکید بر اینکه حیات علم تنها به عرصه تولید و گسترش مباحث علمی محدود نیست، به ضرورت پیوند علم و عمل اشاره کرد و گفت: علم زمانی در جان انسان زنده می‌شود که انسان به آنچه آموخته است عمل کند. اگر علم وارد جان انسان شود و در رفتار و عمل او ظهور پیدا کند، عالم به واسطه آن علم حیات پیدا می‌کند؛ اما اگر عالم به علم خود عمل نکند، آن علم در وجود او نیز از حیات و اثرگذاری لازم برخوردار نخواهد بود.

رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با اشاره به آموزه‌های امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه درباره حیات علم، افزود: همان‌گونه که علم در وجود عالم با عمل زنده می‌شود، در جامعه نیز رفتار عالمان می‌تواند زمینه‌ساز گسترش و اثرگذاری دانش باشد. هنگامی که جامعه آثار علم را در رفتار و زندگی عالمان مشاهده کند، به آن اعتماد می‌کند و از آن تأثیر می‌پذیرد.

ایشان با اشاره به ضرورت توجه به مبانی عمیق معرفتی در فعالیت‌های علمی و فرهنگی جامعه اظهار داشت: آنچه می‌تواند جامعه را در مسیر معرفت و اندیشه پایدار نگه دارد، معارف ریشه‌دار و عمیق است؛ نه آموزه‌های سطحی، شعاری و زودگذر. اگر فعالیت‌های علمی و فرهنگی بر چنین معارفی استوار باشد، در جامعه ماندگار و اثربخش خواهد بود.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مرتضی جوادی آملی در پایان با قدردانی از برگزارکنندگان نشست و فعالیت‌های علمی مجمع عالی حکمت اسلامی در استان کرمانشاه، بر مسئولیت مشترک حوزویان و دانشگاهیان در زنده نگه‌داشتن علم تأکید کرد و گفت: علامه طباطبایی نمونه عالمی بودند که از ریشه‌های علم تا تعمیق مبانی، توسعه دانش و اثربخشی آن در جامعه تلاش کردند. آثار ایشان از اصول فلسفه و روش رئالیسم و بدایه و نهایه تا تعلیقات بر اسفار و تفسیر المیزان، نشان‌دهنده گستره این حرکت علمی است. باید این جریان علمی و معرفتی همچنان در جامعه حوزوی و دانشگاهی ما استمرار داشته باشد و وظیفه همه ماست که با تعمیق، توسعه و اثربخشی علم، این مسیر را ادامه دهیم و در زنده نگه‌داشتن دانش و پرورش عالمان نقش‌آفرین باشیم.