پایگاه اطلاع‌رسانی اسراء: حجت‌الاسلام‌والمسلمین مرتضی جوادی‌آملی، رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء، در نشست علمی «بررسی شخصیت و اندیشه تفسیری شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی(ره)» که شامگاه سه‌شنبه، ۲۸ مهرماه در مجتمع فرهنگی و هنری یادگار امام(ره) برگزار شد، با تأکید بر ضرورت بازشناسی ابعاد علمی، اخلاقی، سیاسی و تفسیری این عالم شهید اظهار داشت: شهید مصطفی خمینی صرفاً ناقل اندیشه‌ها و دیدگاه‌های امام خمینی(ره) نبود، بلکه ابعاد علمی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی امام در وجود ایشان تجلی یافته بود و همین ویژگی، نقش مهمی در انتقال اندیشه و مواضع امام در دوران مبارزه و تبعید داشت.
ایشان با اشاره به چهل‌ونهمین سالگرد شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی، بازشناسی شخصیت ایشان را نیازمند بررسی دو محور دانست و گفت: نخست باید شخصیت علمی، اخلاقی و سیاسی ایشان را شناخت و سپس به بررسی جایگاه و اندیشه‌های تفسیری این عالم شهید پرداخت؛ زیرا با وجود آثار و پژوهش‌هایی که تاکنون درباره ایشان صورت گرفته است، هنوز ابعاد بسیاری از شخصیت و اندیشه او ناشناخته مانده است.
اندیشه امام خمینی(ره) فراتر از مبارزه با استبداد بود
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با اشاره به حرکت امام خمینی(ره) پس از ارتحال آیت‌الله‌العظمی بروجردی بیان داشت: حرکت امام، حرکتی بدیع و کم‌سابقه بود. ایشان با تمام ایمان، باور و معرفت خود به میدان آمدند؛ زیرا معتقد بودند اسلام با وجود برخورداری از ظرفیت‌های اصیل الهی، در غربت و انزوا قرار گرفته است و می‌تواند در برابر استکبار بایستد، استبداد را کنار بزند و نظامی مبتنی بر آموزه‌های وحیانی و فقه امامیه بنیان نهد.
ایشان افزود: اگرچه در حوزه‌های علمیه قم و نجف، شناختی از ظرفیت‌های اسلام و مبانی فقهی آن وجود داشت، این شناخت هنوز به باوری راسخ درباره امکان تشکیل حکومت اسلامی تبدیل نشده بود. بسیاری از افراد با مبارزه با استبداد و استکبار همراه بودند، اما تأسیس حکومتی بر پایه منابع وحیانی و آموزه‌های مکتب تشیع، برای آنان چندان قابل تصور نبود.
استاد جوادی‌آملی تصریح کرد: امام خمینی(ره) از همان ابتدا افقی فراتر از مبارزه سیاسی را دنبال می‌کردند و بر این باور بودند که اسلام باید بتواند در عرصه حکمرانی و اداره جامعه حضور یابد. تحقق این اندیشه به قدرت، صلابت، اراده و فداکاری نیاز داشت تا این معرفت از سطح شناخت عبور کند و به باور و ایمان تبدیل شود.
ایشان با اشاره به نقش شهید مصطفی خمینی در این مسیر اظهار داشت: امام خمینی(ره) در هنگام شهادت فرزندشان از آن به‌عنوان یکی از الطاف خفیه الهی یاد کردند؛ اما حضور و وجود شهید مصطفی خمینی در کنار امام را می‌توان از الطاف جلیه الهی دانست؛ زیرا این شخصیت توانست در شرایط دشوار مبارزه و تبعید، اندیشه‌ها، دیدگاه‌ها و مواضع امام را به‌درستی درک کند و بازتاب دهد.
شهید مصطفی خمینی؛ تجلی اندیشه و منش امام(ره)
این استاد حوزه علمیه با اشاره به جایگاه شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی در کنار امام خمینی(ره) بیان داشت: از ویژگی‌های ممتاز این شخصیت، قرابت و همجواری با امام بود که به ایشان امکان داد ابعاد مختلف اندیشه، منش و مواضع امام را بشناسد. شهید مصطفی خمینی صرفاً ناقل دیدگاه‌های امام نبود، بلکه آنچه در وجود امام، هم در حوزه نظر و هم در عرصه عمل، وجود داشت، در شخصیت ایشان نیز تجلی یافته بود.
ایشان افزود: شهامت، شجاعت، ولایت‌مداری، قدرت و صلابت، در کنار ملکات اخلاقی، سلوک الهی و توانمندی‌های علمی، از ویژگی‌های این شخصیت بود. شهید مصطفی خمینی توانست در کنار امام، مقاصد و اندیشه‌های ایشان را درک کند و در مسیر تحقق آن‌ها نقش‌آفرین باشد؛ ازاین‌رو، شناخت این عالم شهید در گرو بررسی دقیق پیوند علمی، فکری و عملی او با امام خمینی(ره) است.
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با اشاره به جایگاه علمی شهید مصطفی خمینی در حوزه‌های علمیه قم و نجف اظهار داشت: ایشان در سنین جوانی، در زمینه‌های فقه و اصول، حکمت، فلسفه، عرفان و تفسیر به جایگاهی رسید که توان علمی و اندیشه او مورد توجه بزرگان حوزه قرار گرفت. این توانمندی علمی در کنار عقل عملی، شجاعت، تدبیر و قدرت موضع‌گیری در برابر ظلم و استبداد، شخصیت جامعی از ایشان ساخته بود.
استاد جوادی‌آملی با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره ولایت فقیه بیان داشت: پیش از امام، در میراث فقهی شیعه درباره ولایت فقیه بحث شده بود، اما قلمرو آن غالباً در محدوده امور حسبیه مطرح می‌شد و زمینه فکری و اجتماعی لازم برای حضور آن در عرصه حکمرانی فراهم نبود. امام خمینی(ره) از آغاز، اندیشه استقرار حکومت اسلامی مبتنی بر فقه امامیه را دنبال کردند تا آموزه‌های وحیانی در عرصه اداره جامعه و حکمرانی حضور یابد.
ایشان در ادامه بیان داشت: اندیشه امام، محدود به جغرافیای خاصی نبود و افقی جهانی داشت. این نگاه همچنان ظرفیت اثرگذاری دارد و برای شناخت درست آن باید نقش شخصیت‌هایی همچون شهید مصطفی خمینی را در انتقال و تبیین این اندیشه بررسی کرد.
ضرورت بازخوانی دوران علمی شهید مصطفی خمینی در نجف
حجت‌الاسلام‌والمسلمین جوادی‌آملی با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق‌تر زندگی علمی و عملی شهید مصطفی خمینی گفت: دوران حدود دوازده‌ساله حضور ایشان در نجف، دوره‌ای مهم در شکوفایی علمی و عملی این شخصیت بود که هنوز ابعاد مختلف آن به‌درستی شناخته نشده است. ایشان با برخورداری از عقل نظری و عقل عملی، توانستند در کنار دانش گسترده، شجاعت، تدبیر و قدرت موضع‌گیری در برابر ظلم و استبداد را نیز نشان دهند.
ایشان افزود: شهید مصطفی خمینی در کنار امام، نقشی مهم در تبیین و انتقال اندیشه‌های ایشان به حوزه‌های علمیه، مبارزان و علاقه‌مندان انقلاب در داخل و خارج از کشور داشت. اگر این شخصیت در کنار امام حضور نداشت، با توجه به شرایط دشواری که بر ایشان تحمیل شده بود، انتقال روشن و گسترده اندیشه‌ها و مواضع امام به جامعه، خواص و مبارزان با دشواری بیشتری روبه‌رو می‌شد.
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با تأکید بر ضرورت بازشناسی نقش مرحوم سیداحمد خمینی نیز اظهار داشت: پس از شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی، مسئولیت‌های مربوط به بیت و دفتر امام و بسیاری از امور مرتبط با ایشان بر عهده مرحوم سیداحمد خمینی قرار گرفت و این مسئولیت تا زمان رحلت امام ادامه داشت. دشواری‌ها و مسئولیت‌هایی که ایشان در این سال‌ها در کنار امام بر عهده داشتند، همچنان نیازمند بررسی و بازشناسی بیشتر است.
ایشان خاطرنشان کرد: همان‌گونه که ابعاد شخصیت شهید مصطفی خمینی به‌طور کامل شناخته نشده است، تلاش‌ها و خدمات مرحوم سیداحمد خمینی نیز نیازمند توجه بیشتر است و شایسته است پژوهشگران، با بررسی اسناد، آثار و روایت‌های موجود، ابعاد این دو شخصیت را روشن‌تر کنند.
ضرورت مقایسه علمی تفسیر شهید مصطفی خمینی با المیزان
استاد جوادی‌آملی در ادامه سخنان خود با ورود به بحث اندیشه تفسیری شهید مصطفی خمینی اظهار داشت: تفسیر المیزان علامه طباطبایی(ره) نقش مهمی در برجسته‌کردن جایگاه قرآن در عرصه‌های علمی، اجتماعی، سیاسی و حکمرانی داشته است. علامه طباطبایی با شناخت عمیق شرایط فکری زمان خود، به جریان‌های الحادی و کمونیستی، اندیشه‌های فلسفی غرب و آثار تفسیری اهل سنت توجه داشتند و مسائل مهم عصر خود را در تفسیر مورد بررسی قرار دادند.
ایشان افزود: شایسته است محققان و مفسران امروز، میان تفسیر علامه طباطبایی و آثار تفسیری شهید سیدمصطفی خمینی، مقایسه‌ای علمی و روشمند انجام دهند تا ظرفیت‌های این دو میراث ارزشمند بهتر شناخته شود و زمینه رشد و شکوفایی دانش تفسیر فراهم آید.
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با تأکید بر اینکه ورود به عرصه تفسیر قرآن نیازمند شناخت عمیق حقیقت این کتاب الهی است، بیان داشت: مفسر پیش از آنکه قلم به دست بگیرد، باید بداند با چه حقیقت عظیمی روبه‌روست. قرآن کریم با دیگر متون علمی و فلسفی قابل مقایسه نیست؛ زیرا کلام خداوند است و فهم ابعاد آن به معرفت، آمادگی علمی و معنوی و بهره‌مندی از هدایت الهی نیاز دارد.
ایشان با اشاره به مقدمه تفسیری شهید مصطفی خمینی اظهار داشت: ایشان در مقدمه خود بر عظمت و گستردگی معارف قرآن تأکید می‌کنند و یادآور می‌شوند که ورود به عرصه تفسیر، کاری نیست که هر فردی صرفاً با تکیه بر دانش معمول خود بتواند از عهده آن برآید. این نگاه، نشان‌دهنده شناخت عمیق ایشان از جایگاه قرآن و ضرورت خضوع علمی در برابر کلام الهی است.
استاد مرتضی جوادی‌آملی با اشاره به روایات مربوط به مراتب معارف قرآن افزود: قرآن دارای مراتب و لایه‌های مختلفی از عبارت‌ها، اشارات، لطایف و حقایق است و دستیابی به این مراتب، نیازمند دانش و معرفتی فراتر از فهم ظاهری آیات است. ازاین‌رو، مفسر باید در کنار دانش‌های ادبی و علمی، از شناخت عمیق معارف توحیدی و آموزه‌های اهل‌بیت(ع) نیز بهره‌مند باشد.
ایشان با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) درباره تفسیر قرآن تصریح کرد: در مقدمه تفسیری شهید مصطفی خمینی، از این دیدگاه امام یاد شده است که تفسیر قرآن به حقیقت در اختیار خداوند است؛ زیرا علم نازل قرآن و احاطه بر همه مراتب آن، امری فراتر از توان معمول انسان است. توجه به این حقیقت، ضرورت شناخت جایگاه قرآن و رعایت خضوع علمی در برابر آن را دوچندان می‌کند.
تفسیر قرآن باید با نیازهای علمی و انسانی پیوند بخورد
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء با بیان اینکه معارف قرآن به مباحث رایج در علوم حوزوی محدود نیست، اظهار داشت: نمی‌توان جامعیت قرآن را صرفاً در بررسی رسم‌الخط، قرائت، لغت یا مباحث فلسفی و عرفانی خلاصه کرد. این کتاب الهی ظرفیت‌های گسترده‌ای برای تأمل و پژوهش در موضوعات مختلف دارد و باید ابعاد گوناگون آن با بهره‌گیری از دانش‌های تخصصی مورد بررسی قرار گیرد.
ایشان ادامه داد: قرآن کریم بارها انسان را به مشاهده و تأمل در آفرینش دعوت می‌کند. ازاین‌رو، در کنار رویکردهای فلسفی و عقلی، باید از دستاوردهای علوم تجربی نیز برای فهم و تبیین ابعاد مختلف آیات بهره گرفت. موضوعاتی همچون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی و نجوم از جمله عرصه‌هایی هستند که می‌توانند در مطالعات قرآنی مورد توجه قرار گیرند.
استاد مرتضی جوادی‌آملی با اشاره به گستردگی موضوعات قرآنی تصریح کرد: قرآن درباره آفرینش، زمین، آسمان، شب و روز و پدیده‌های گوناگون سخن گفته و انسان را به تفکر در آن‌ها فراخوانده است. بنابراین، در کنار مباحث عقلی و فلسفی، باید ظرفیت دانش‌های تجربی نیز در پژوهش‌های قرآنی مورد توجه قرار گیرد تا ابعاد بیشتری از معارف این کتاب الهی برای جامعه روشن شود.
ایشان افزود: اگر قرار است آموزه‌های قرآن در جامعه، دانشگاه، حوزه و نظام حکمرانی حضور مؤثر داشته باشند، باید ظرفیت‌های این کتاب در ابعاد مختلف شناخته و تبیین شود. این امر به پژوهش‌های عمیق، تعامل میان رشته‌های علمی و حضور محققانی نیاز دارد که بتوانند در کنار تسلط بر معارف قرآنی، مسائل روز جامعه و دستاوردهای علوم تخصصی را نیز بشناسند.
رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء تأکید کرد: اندیشه امام خمینی(ره) درباره حاکمیت اسلام بر جامعه و اداره نظام اسلامی، نیازمند تبیین دقیق آموزه‌های وحیانی است. حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها باید با جدیت بیشتری به بررسی میراث تفسیری و علمی شخصیت‌هایی همچون شهید مصطفی خمینی بپردازند تا ظرفیت‌های قرآن و عترت(ع) در عرصه‌های مختلف زندگی انسان آشکارتر شود.
شناخت ابعاد شخصیت شهید مصطفی خمینی همچنان ادامه دارد
استاد مرتضی جوادی‌آملی در پایان با تأکید بر اینکه بازشناسی شخصیت شهید مصطفی خمینی همچنان در آغاز راه است، گفت: نبوغ علمی، عقلانیت، صبوری و حلم، زهد و عفاف، طهارت نفس، عشق به اهل‌بیت(ع) و اهتمام عمیق به قرآن و توحید، از ویژگی‌های برجسته این عالم شهید بود. آثار علمی ایشان حاصل پیوند دانش گسترده با ارادت عمیق به معارف الهی است و می‌تواند زمینه‌ساز پژوهش‌های تازه در حوزه‌های علمی باشد.
ایشان با اشاره به ضرورت ادامه این مسیر اظهار داشت: امیدواریم با تلاش استادان، محققان و مفسران، ابعاد ناشناخته شخصیت و اندیشه این عالم شهید بیش از گذشته روشن شود و میراث علمی ایشان در خدمت گسترش معارف قرآن و عترت(ع) و تقویت بنیان‌های فکری جامعه اسلامی قرار گیرد.
برای مشاهده و دانلود صوت کامل جلسه اینجا را کلیک نمایید